Ayak bileği burkulması: göründüğü kadar basit değil
Ayak bileği burkulması, sporda en sık karşılaşılan yaralanmadır. Ayağın içe dönmesiyle dış yan bağlar gerilir ve yırtılır. Basketbol, futbol, voleybol ve koşu sporlarında sıkça görülür. Sık rastlanması nedeniyle çoğu zaman önemsenmez; oysa yetersiz tedavi edilen burkulmalar, uzun vadede kronik ayak bileği instabilitesine ve erken kireçlenmeye yol açar.
Yaralanma derecesi
- 1. derece: Bağlarda gerilme vardır, hafif şişlik ve ağrı görülür, yürümek mümkündür.
- 2. derece: Bağlarda kısmi yırtık vardır; belirgin şişlik, morarma ve yürümekte zorlanma olur.
- 3. derece: Bağ tam kopmuştur; yoğun şişlik, yaygın morarma ve ayak bileğinde belirgin güvensizlik hissi vardır.
Şişliğin miktarı her zaman hasarın derecesini göstermez. Ayak bileğine basamama, kemik çıkıntılar üzerinde belirgin hassasiyet veya belirgin deformite varsa kırık olasılığı için mutlaka röntgen çekilmelidir.
İç yan bağ (deltoid) yaralanmaları
Ayağın dışa dönmesiyle oluşan iç yan bağ yaralanmaları daha nadirdir ancak daha ciddidir. Sıklıkla kaval kemiği ile dış kemik arasındaki bağ yapısının (sindesmoz) yaralanmasıyla birliktedir. Yüksek ayak bileği burkulması olarak adlandırılan bu tablo, klasik burkulmaya göre çok daha uzun sürede iyileşir ve bazı olgularda vida ile tespit gerektirir. Bu nedenle ayak bileğinin iç kısmında ve daha yukarısında ağrı olan hastalarda ayrıntılı değerlendirme şarttır.
Peroneal tendon yaralanmaları
Peroneal tendonlar, ayak bileğinin dış tarafında dış kemik çıkıntısının arkasından geçer ve ayağı dışa çevirme işlevini üstlenir. Tekrarlayan burkulmalar sonrası bu tendonlarda yırtık, iltihaplanma veya oluğundan kayma (subluksasyon) gelişebilir. Dış tarafta devam eden ağrı, tendon bölgesinde şişlik ve zaman zaman duyulan atlama hissi tipiktir. Ameliyatsız tedaviye yanıt vermeyen olgularda tendon onarımı ve oluk derinleştirme cerrahisi uygulanır.
Aşil tendon yaralanmaları
Sporcularda aşil tendonu hem tekrarlayan yüklenmeye bağlı tendinit hem de ani kopma şeklinde etkilenebilir. Kopma tipik olarak ani hızlanma veya sıçrama sırasında olur; hasta arkadan tekme yemiş gibi hisseder, kopma sesi duyar ve parmak ucunda yükselemez. Bu durumda vakit kaybetmeden başvurulmalıdır. Aktif sporcularda cerrahi onarım, yeniden kopma riskinin düşüklüğü nedeniyle tercih edilir.
Tanı
Muayenede hassasiyetin tam yeri, şişliğin dağılımı ve bağ stabilite testleri değerlendirilir. Röntgen ile kırık dışlanır. Bağ yırtıklarının derecesi, tendon hasarı ve kıkırdak lezyonları için MR kullanılır. Tekrarlayan burkulması olan hastalarda ayak bileği kubbesindeki kıkırdak hasarı (osteokondral lezyon) mutlaka araştırılmalıdır; bu lezyonlar, geçmeyen derin ayak bileği ağrısının sık atlanan nedenidir.
Tedavi
Akut dönemde koruma, buz, elevasyon ve bandaj uygulanır. Günümüzde uzun süreli tam istirahat önerilmez; erken kontrollü hareket iyileşmeyi hızlandırır. Ağrı toleransı ölçüsünde yük verilmesi, uygun bir ayak bileği breysi ile desteklenerek sağlanır.
Rehabilitasyonun en kritik parçası propriosepsiyon (denge ve pozisyon algısı) eğitimidir. Burkulma sonrası bu duyu bozulur ve yeniden burkulma riski artar. Tek ayak üzerinde denge çalışmaları, denge tahtası egzersizleri ve peroneal kas güçlendirmesi bu riski belirgin şekilde azaltır.
Tam kopmalarda bile bağların büyük çoğunluğu ameliyatsız iyileşir. Ancak düzenli rehabilitasyona rağmen ayak bileği güven vermiyor, tekrar tekrar burkuluyorsa kronik instabilite gelişmiş demektir; bu olgularda bağ onarımı veya rekonstrüksiyonu uygulanır.
Spora dönüş
Spora dönüş için ağrısız tam hareket açıklığı, karşı tarafla eşit kas gücü, tek ayak denge testinde yeterlilik ve yön değiştirme hareketlerinin ağrısız yapılabilmesi gerekir. Dönüşte ilk sezon boyunca ayak bileği bandajı veya breysi kullanmak, tekrarlama riskini azaltır.
Sahaya dönüşte koruyucu kullanımı
Ayak bileği burkulması sonrası spora dönen sporcularda, ilk sezon boyunca koruyucu kullanımı tekrarlama riskini belirgin şekilde azaltır. Yarı sert breys ve profesyonel bantlama benzer koruma sağlar; breys tekrar tekrar kullanılabildiği için pratikte daha uygundur.
Koruyucunun performansı düşürdüğü yönündeki yaygın endişe, yapılan çalışmalarda desteklenmemiştir. Buna karşılık koruyucunun denge egzersizlerinin yerini tutmadığı bilinmelidir; asıl koruma, ayak bileği çevresi kas kontrolünün geri kazanılmasıyla sağlanır.
Ayakkabı seçimi de ihmal edilmemelidir. Aşınmış tabanlı ve topuk desteği bozulmuş ayakkabılar, yön değiştirme sırasında ayak bileğinin kontrolünü zorlaştırır. Zemine uygun ayakkabı kullanımı, özellikle halı saha ve sentetik zeminlerde burkulma riskini azaltır.
Ayak bileğiniz sık sık burkuluyorsa veya burkulmadan aylar sonra ağrınız geçmediyse muayeneye gelin; kıkırdak hasarını atlamadan değerlendirelim.